Ad van Nieuwpoort, sinds een aantal jaren dominee van de Duinzichtkerk in Den Haag, maakt zich zorgen om onze geestelijke weerbaarheid. Hij heeft het gevoel dat we een beetje in de vergeetput van het neoliberal consumentisme zijn gevallen, gegrepen door het ontheiligen van zo ongeveer alles, geobsedeerd door onze carrière en materiële welvaart en verzonken geraakt in het nihilistische leven zonder dromen. Daartegenover stelt hij de vraag: wie ben je? Waar leef je voor? En welke prijs ben je daarvoor bereid te betalen? Met welk verhaal sta je in het leven?
Na 75 jaar geopolitieke vakantie en een halve eeuw neoliberalisme zijn we ‘willige prooien’ geworden. Prooien waarvan hij twijfelt of we zelfs nog maar de kwaliteiten hebben om te reflecteren op ons eigen bestaan en handelen. Alleen de hedonistische pret van het moment lijkt ertoe te doen. De eigen mening primeert boven de zoektocht naar de waarheid, het eigenbelang boven het algemeen belang, de polarisering iets waar je je met voldoende geld aan onttrekt.
Maar de laatste jaren staat het collectieve ‘en’ het persoonlijke onder aanzienlijke druk en komen die oude existentiële vragen weer boven. En van Nieuwpoort ziet in verhalen lezen en bestuderen een acceptabele manier om inzichten te verwerven, om kwaliteiten fijn te slijpen, en een voldoende waakzaamheid te ontwikkelen. Want waakzaamheid en (zelf)bewustzijn zijn cruciaal om je te wapenen tegen het wereldse dat zich elk moment tegen je keren kan. Want de prijs van vrijheid is eeuwige waakzaamheid, zo luidt het oude gezegde. En onder welk geestelijk dak ga je schuilen als het onheil regent.
Je laven aan de grote verhalen is een optie maar gelijk ook een probleem. Of zoals de Zuid-Koreaanse schrijver en filosoof Byung-Chul Han schreef ‘[we] zijn het vermogen kwijtgeraakt om onszelf te begrijpen aan de hand van grote verhalen.’ Hij lamenteert het verlies van rituelen en ons geestelijke huis dat gesloopt werd. Waar haal je dan nog ‘hoop’ vandaan? Hoe bescherm je je jezelf dan nog?
Het is dan dat dominee van Nieuwpoort grijpt naar de Bijbel en het in het bijzonder het boek Daniël uit het oude testament. Een boek dat zich laat plaatsen rond 175 v. Chr. toen de Joden het ook niet voor de wind ging onder Antiochus IV: bedreigingen, deportaties, tempelbranden en verbanning van de Thora. De auteur van het boek geeft mensen hoop en verwijst naar eerdere beroerde tijden en roept op om waakzaam te zijn. De protagonist Daniël weigert te knielen voor de beelden geplaatst door de zittende macht, hij ontmaskert de tirannen van zijn tijd. Er zijn grenzen en mijn moreel kompas laat nu eenmaal niet alles toe, zo concludeert hij. Verzet je tegen alles dat de vrijheid beperkt en het publieke gesprek vernauwt. Blijf gevoelig voor al datgene dat je niet weet of kent of kan weten. Zijn boekje ‘buig niet’ balanceert tussen ‘hoop’ en ‘waakzaamheid’ enerzijds en ‘fundamentele cultuurkritiek’ en ‘spirituele leegheid’ anderzijds. Hoop is ten slotte ook je eigen tijd kunnen doorzien en ertegen in actie komen. Dat deed Daniël ook toen hij als enige de boodschappen aan de wand nog begreep.
Maar Daniël was aan het einde van het boek ook moedeloos. Dat gebeurt als je de miserie van de situatie onder ogen ziet. In actie komen is dan vaak de enige optie: bewust zijn, afstand nemen van de situatie kan en moet vertalen in moedig worden, actie ondernemen en het verschil maken hoe klein ook. Want uit kleine daden, klein verzet ontstaat soms een grote impact. Geloof niet plichtmatig het dominante narratief, ontmasker alles wat de vrijheid bedreigt, wees bewust en waakzaam, geloof niet alles en graaf telkens een spade dieper, gedraag je als een vrij mens ontdaan van collectieve normering, wees moedig en neem de tijd voor alles.
Dominee van Nieuwpoort weet ons in acht kleine hoofdstukjes een geweten te schoppen, dat bewust zijn en waakzaam zonder actie heilloos is en we ons niet alleen militair en democratisch moeten wapenen tegen vreemde machten maar ook geestelijk, een kwaliteit die de laatste decennia aanzienlijk ondergesneeuwd is geraakt.
Ad van Nieuwpoort, (2025), Buig niet. Bijbels tegengif voor nu, Prometheus, Amsterdam, 123 pp.
Dr. Luc Nijs is voorzitter van de kerkenraad van de protestantse kerk Turnhout en gastpredikant binnen het netwerk van Belgische protestantse kerken (VPKB)
